Edukacja włączająca od kilku lat wywołuje w Polsce silne emocje. W debacie publicznej coraz częściej pojawiają się uproszczenia i lęki, które zamiast porządkować temat, prowadzą do jego zaostrzenia. Szczególnie dużo kontrowersji budzi obecność dzieci w spektrum autyzmu oraz dzieci z ADHD w szkołach ogólnodostępnych.
W dyskusjach o obecności dzieci w spektrum autyzmu oraz dzieci z ADHD w szkołach ogólnodostępnych bardzo często powracają obawy o obniżenie poziomu nauczania, o bezpieczeństwo w klasach, o przeciążenie nauczycieli i nauczycielek oraz o niewystarczające wsparcie specjalistów. Jak zaznaczają specjaliści z Fundacji Jim, te emocje nie są bezpodstawne, ponieważ polska szkoła od lat funkcjonuje w warunkach niedofinansowania, braków kadrowych i systemowego przeciążenia.
– Problem pojawia się jednak w momencie, gdy odpowiedzialność za te trudności zaczyna być przenoszona na dzieci neuroatypowe, a nie na konstrukcję samego systemu. Zamiast pytać, czego brakuje szkołom, coraz częściej stawia się pytanie, czy dzieci w spektrum autyzmu i z ADHD w ogóle powinny uczyć się w szkołach ogólnodostępnych. Takie odwrócenie perspektywy utrudnia rzeczową rozmowę – mówią przedstawiciele Fundacji Jim.
Specjaliści są zdania, że aby dyskutować odpowiedzialnie, potrzeba faktów oraz precyzyjnego języka. Tymczasem w debacie często zamiennie używa się pojęć „neuroatypowość” i „neuroróżnorodność”, choć nie oznaczają one tego samego.
Neuroatypowość odnosi się do konkretnej osoby i opisuje funkcjonowanie jednostki, na przykład dziecka w spektrum autyzmu lub dziecka z ADHD.
Neuroróżnorodność z kolei jest pojęciem szerszym i dotyczy całego społeczeństwa, podkreślając naturalne zróżnicowanie sposobów działania mózgu i przetwarzania informacji.
Daltego też mówiąc o dzieciach neuroatypowych nie mieszajmy tego z neuroróżnorodnością w klasie czy w systemie edukacji. To rozróżnienie pozwala oddzielić rozmowę o indywidualnych potrzebach uczniów od refleksji nad tym, jak szkoła powinna funkcjonować w warunkach różnorodności.
Jak zaznacza Fundacja Jim, warto przypomnieć, że dzieci w spektrum autyzmu oraz dzieci z ADHD nie są nowym zjawiskiem w szkołach ogólnodostępnych. Były w nich obecne zawsze, choć nie zawsze były diagnozowane i rozumiane. Dziś ich potrzeby są bardziej widoczne, a świadomość społeczna większa. Nie każde dziecko neuroatypowe kwalifikuje się do szkoły specjalnej i nie każde wymaga edukacji terapeutycznej. Każde natomiast ma prawo do nauki w środowisku możliwie najbardziej dostępnym i włączającym. Szkoła ogólnodostępna nie jest przywilejem ani nagrodą, lecz realizacją prawa do edukacji wynikającego z obowiązujących przepisów i międzynarodowych zobowiązań.
Jak zaznaczają specjaliści, realne trudności, o których mówią nauczyciele, rodzice i dyrekcje szkół, nie wynikają z samej obecności dzieci neuroatypowych w klasach, lecz z niedostosowania systemu do różnorodnych potrzeb uczniów.
W praktyce prowadzi to często do patologizowania zachowań mieszczących się w normie rozwojowej lub wynikających z odmiennego tempa dojrzewania układu nerwowego.
Szkoła funkcjonuje pod presją realizacji podstawy programowej, nierzadko kosztem budowania relacji i wspierania regulacji emocjonalnej. Wysokie i nie zawsze adekwatne oczekiwania wobec dzieci, które potrzebują innego tempa pracy i odmiennych strategii uczenia się, potęgują napięcia i frustrację. W takich warunkach łatwo wskazać „winnych”, zamiast przyjrzeć się ograniczeniom systemowym.
Jednym z najczęściej powtarzanych mitów jest przekonanie, że edukacja włączająca oznacza obniżenie poziomu nauczania. Tymczasem nie polega ona na rezygnacji z wymagań ani na zmianie celu kształcenia, lecz na modyfikacji metod i narzędzi prowadzących do jego osiągnięcia. To podejście, w którym znaczenie ma tempo pracy, jakość relacji oraz uwzględnienie faktu, że uczniowie uczą się w różny sposób i w różnym czasie.
Różnorodność nie jest problemem do naprawienia, lecz rzeczywistością, z którą system edukacji powinien umieć pracować.
– Jeśli chcemy prowadzić odpowiedzialną debatę o edukacji włączającej, powinniśmy postawić pytanie nie o to, czy dzieci neuroatypowe powinny być obecne w szkołach ogólnodostępnych, lecz czy system edukacji jest gotowy na neuroróżnorodność, która zawsze była jego częścią. Od odpowiedzi na to pytanie zależy, czy rozmowa będzie oparta na faktach i rozwiązaniach, czy nadal będzie napędzana przez lęki i uproszczenia – podsumowują przedstawiciele Fundacji Jim.
